Chai tea latte nedir?
Chai tea latte, tarçın, kakule, zencefil ve karanfil gibi baharatlarla demlenip tatlandırılmış güçlü siyah çayın, ısıtılıp köpürtülmüş sütle birleştirildiği bir içecektir. Kısaca chai latte de denir, ikisi aynı şeydir. Tadı baharatlı, hafif tatlı ve kremsidir. Kökeni Hindistan'ın sütlü baharatlı çayı masala chai, sunuluşu ise kafelerdeki latte geleneğidir.
Adındaki 'chai tea' aslında bir tekrardır. Chai, Hintçede çay demektir ve Türkçedeki 'çay' ile aynı kelimedir: ikisi de Çincedeki 'cha' kökünden, Farsça üzerinden gelir. Chai tea bu yüzden kelimesi kelimesine 'çay çay' anlamına gelir. Ad, İngilizcede baharatlı sütlü çayı sade çaydan ayırmak için yerleşti ve Türkçeye de öyle geçti.
Hindistan'da masala chai, siyah çayın baharat, süt ve şekerle aynı tencerede kaynatılmasıyla yapılır. Chai latte, bu tadın 1990'larda ABD'deki kahve barlarına uyarlanmış hâlidir: baharatlı çay ayrı bir konsantre olarak hazırlanır, fincana espresso yerine o konur ve üzerine latte gibi köpürtülmüş süt dökülür. Adında latte geçse de klasik chai tea latte kahve içermez.
Chai tea latte içinde ne var?
Chai tea latte'nin içeriği dört bileşenden oluşur. Bütün baharatla evde yapılan bir bardakta bunların dışında bir şey yoktur; hazır toz ve şurupların etiketinde ise süt tozu, aroma verici ya da koruyucu da görülebilir.
- Siyah çay: gövdeyi ve kafeini verir. Sütün altında kaybolmaması için güçlü bir çay seçilir; Hindistan'da en yaygını Assam'ın granül (CTC) çayıdır. Bir bardağa 3 g yeter.
- Baharat: tarçın ve kakule temeldir; zencefil, karanfil ve karabiber tadı keskinleştirir, yıldız anason ve vanilya isteğe bağlıdır.
- Süt: tadı yumuşatır, baharatı taşır ve köpüğü verir. Genellikle bir ölçü çay konsantresine bir ölçü süt konur.
- Tatlandırıcı: şeker, esmer şeker ya da bal. Biraz şeker baharatın tadını açar; bir bardak için 8-12 g iyi bir başlangıçtır.
Chai baharatları hangi tadı verir?
Her baharat bardağa ayrı bir katman ekler. Ölçüler bütün baharatla iki bardak içindir; toz baharat dipte tortu bırakır ve tadı bulanıklaştırır.
| Kakule (yeşil) | Çiçeksi, limonumsu, hafif okaliptüs serinliği; Hint usulünün imza baharatı. 6 tane, hafifçe kırılmış. |
|---|---|
| Tarçın | Tatlımsı, odunsu bir sıcaklık; gövdeyi yuvarlar. Çin tarçını (kasya) daha sert, Seylan tarçını daha yumuşaktır. 1 çubuk, yaklaşık 7 cm. |
| Zencefil | Keskin, yakıcı bir acılık ve limonumsu bir canlılık. Taze olanı daha diri, tozu daha topraksıdır. 15 g taze, ince dilimlenmiş. |
| Karanfil | Yoğun, tatlımsı ve dilde hafif uyuşma bırakan bir koku; fazlası öteki baharatları bastırır. 3 adet. |
| Karabiber | Boğazda hissedilen acılık; zencefili destekler, şekeri dengeler. 6 tane, kabaca kırılmış. |
| Yıldız anason | Meyan kökünü andıran anasonlu bir tatlılık; çok güçlüdür. En fazla 1 adet. |
| Vanilya | Kremsi, yuvarlak bir tatlılık; keskin kenarları yumuşatır. Kafe usulü chai latte'de sık kullanılır. Çeyrek çay kaşığı özüt. |
Masala chai ile chai latte arasındaki fark nedir?
Hintçede masala 'baharat karışımı' demektir; masala chai de düz çeviriyle baharatlı çaydır. İkisi aynı tadın iki hazırlama biçimidir: Hindistan usulünde her şey aynı tencerede kaynar, chai latte'de ise çay ile süt ayrı hazırlanıp fincanda birleşir.
| Hazırlama | Masala chai: su, baharat, çay, süt ve şeker aynı tencerede kaynar. Chai latte: baharatlı çay konsantresi ayrı demlenir, süt sonradan eklenir. |
|---|---|
| Süt | Masala chai: karışımın içinde birkaç dakika kaynar. Chai latte: 60-65 °C'ye ısıtılıp köpürtülür. |
| Doku | Masala chai: yoğun, pişmiş süt tadı belirgin, köpük az. Chai latte: üstte ince süt köpüğü, daha hafif ve kremsi. |
| Baharat | Masala chai: kakule ve zencefil önde, tarif evden eve değişir. Chai latte: tarçın ve vanilya daha belirgin, tat daha yuvarlak. |
| Tatlılık | Masala chai: şeker kaynarken eklenir. Chai latte: tatlılık konsantreden ya da şuruptan gelir. |
| Servis | Masala chai: küçük cam bardak ya da kil fincan. Chai latte: 250-350 ml'lik fincan ya da uzun bardak. |
Chai tea latte'de kafein var mı?
Var. Kafein siyah çaydan gelir; baharatlarda kafein yoktur. Miktar çayın gramajına, demleme süresine ve bardağın büyüklüğüne bağlıdır; ev yapımı bir bardak genellikle tek shot espressodan biraz azdır. Aşağıdaki değerler yaklaşıktır ve kaynaktan kaynağa değişir.
Kafeinsiz bir bardak için siyah çay yerine kafeinsiz siyah çay ya da rooibos kullanın. Kafeinsiz siyah çayda çok az kafein kalır; rooibos doğal olarak kafeinsizdir ve baharatla iyi anlaşır, yalnız siyah çayın buruk gövdesini vermez.
| Ev yapımı chai latte (bardakta 3 g siyah çay) | Yaklaşık 40-70 mg |
|---|---|
| Kafede chai latte (350-470 ml) | Yaklaşık 50-100 mg |
| Dirty chai (chai latte ve tek shot espresso) | Yaklaşık 100-150 mg |
| Tek shot espresso (yaklaşık 30 ml) | Yaklaşık 60-80 mg |
| Demlenmiş siyah çay (240 ml) | Yaklaşık 40-50 mg |
| Rooibos ile hazırlanan chai latte | Kafein içermez |
Evde chai latte nasıl yapılır?
İşin özü üç aşamadır: baharatı suda kaynatmak, çayı kısa demlemek, sütü ısıtıp köpürtmek. Ölçüler iki bardak içindir; bir bardağın oranları adımların altındaki tabloda.
- Kakuleyi hafifçe kırın, karanfil ve karabiberi havanda kabaca ezin, tarçını ikiye bölün, zencefili ince dilimleyin.
- Kuru baharatları küçük bir tencerede orta ateşte 1-2 dakika, kokusu çıkana kadar kavurun.
- 300 ml suyu ve zencefili ekleyin; kaynayınca ateşi kısın ve kapak kapalı 10 dakika hafif kaynatın.
- Ocağı kapatın, 6 g siyah çayı ekleyip 4 dakika demleyin; 5 dakikayı aşan demleme burukluk verir.
- Süzün, posayı kaşıkla bastırın ve şekeri sıcak konsantrede eritin. Yaklaşık 240 ml konsantre kalır.
- 300 ml sütü 60-65 °C'ye ısıtın, süt köpürtücüyle ya da pistonlu demlikte (French press) köpürtün.
- Konsantreyi iki fincana bölün, sütü üzerine dökün ve köpüğü kaşıkla en üste alın.
| Su | 150 ml; kaynarken ve çay emerken yaklaşık 120 ml'ye iner |
|---|---|
| Siyah çay | 3 g: bir tepeleme çay kaşığı ya da bir buçuk poşet |
| Baharat | 3 kakule, yarım tarçın çubuğu, 7-8 g taze zencefil, 1-2 karanfil, 3 karabiber |
| Şeker | 8-12 g, yani 2-3 çay kaşığı |
| Süt | 150 ml, 60-65 °C |
| Konsantre ve süt oranı | Yaklaşık 1:1; daha yumuşak bir bardak için 1:1,5 |
Chai şurubu, chai tozu ve demleme arasındaki fark nedir?
Kafede ya da evde chai latte dört ayrı tabandan yapılabilir. Hangisinin kullanıldığı tadı, tatlılığı ve kafeini doğrudan değiştirir.
| Demleme (bütün baharat ve çay) | En berrak ve en taze tat; şekeri siz ayarlarsınız, kafein çaydan gelir. Yaklaşık 25 dakika sürer. |
|---|---|
| Sıvı chai konsantresi | Önceden demlenip tatlandırılmış baharatlı çay; süte yaklaşık 1:1 karıştırılır. Hazır olanlar genellikle tatlıdır. |
| Chai şurubu | Şeker, su ve baharat aroması; bazılarında çay özütü de bulunur. Bir bardağa 15-20 ml yeter. Çay içermeyen şurupla yapılan bardak kafeinsizdir ve baharatlı süte yakındır. |
| Chai tozu (hazır karışım) | Şeker, süt ya da krema tozu, çözünür çay ve baharat aroması; sıcak su ya da sütle karıştırılır. En hızlı yoldur ama baharat demlemeye göre soluk kalır. Çoğunda süt tozu bulunur. |
Chai latte hangi sütle yapılır?
Süt, baharatın ağızda nasıl hissedildiğini belirler: yağ aromayı taşır ve keskin kenarları yuvarlar, protein köpüğü tutar.
- Tam yağlı inek sütü: en dengeli sonuç. Yüzde 3 civarındaki yağ oranı baharatı yuvarlar, ince ve kalıcı bir köpük verir. Yarım yağlı süt daha bol köpürür ama köpüğü kuru, tadı ince olur.
- Yulaf sütü: tahılın doğal tatlılığı tarçın ve kakuleyle iyi anlaşır. 'Barista' ibareli olanlar ısıda ayrışmadan köpürür. Glutensiz etiketi yoksa gluten içerebilir.
- Badem sütü: hafif, kuruyemişli bir tat verir ve baharatı öne çıkarır; gövdesi ince, köpüğü kısa ömürlüdür. Badem alerjisi olanlar için uygun değildir.
- Bitkisel sütleri 55-60 °C'nin üstüne çıkarmayın; daha sıcakta ayrışabilir ve köpükleri çabuk çöker.
Chai latte yaparken en sık yapılan hatalar neler?
- Çayı baharatla birlikte uzun kaynatmak: siyah çay 5 dakikadan uzun demlenince tanen öne çıkar ve bardak buruklaşır. Baharatı önce kaynatın, çayı en sonda kısa demleyin.
- Toz baharat kullanmak: toz tarçın ve zencefil suda çözünmez, dipte tortu bırakır. Bütün baharatı kırarak kullanın.
- Karanfil ve yıldız anasonu fazla koymak: ikisi de karışımı ezer. İki bardağa 3 karanfil ve 1 yıldız anason yeter.
- Zayıf çay seçmek: süt eklenince hafif bir çay kaybolur, geriye baharatlı süt kalır. Gövdeli bir çay seçin ya da miktarı artırın.
- Sütü kaynatmak: 70 °C'nin üstünde sütün tatlılığı azalır, pişmiş süt kokusu çıkar ve köpük çabuk söner.
- Şekeri tamamen kesmek: şekersiz chai latte çoğu zaman sert ve düz gelir. Azaltmak istiyorsanız yarıya indirin.
Dirty chai nedir?
Dirty chai, chai latte'ye bir shot espresso eklenmiş hâlidir. Adı, koyu espressonun açık renkli içeceği 'kirletmesinden' gelir; iki shot eklenmiş olanına double dirty chai denir. Espressonun kavrulmuş acılığı baharatın tatlılığıyla buluşur; kakule ve tarçın kahveyle iyi anlaşır, Arap kahvesinde de kakule kullanılır.
Evde 30 ml espressoyu fincana koyun, üzerine 100 ml konsantre ve köpürtülmüş süt ekleyin. Konsantreyi 120 ml'den 100 ml'ye indirmek, fincanı taşırmadan espressoya yer açar. Bir bardak dirty chai yaklaşık 100-150 mg kafein içerir, yani ev yapımı sade chai latte'nin kabaca iki katı.
Buzlu chai latte nasıl yapılır?
Buzlu chai latte'de belirleyici olan konsantrenin gücüdür, çünkü buz eridikçe bardak sulanır. Çayı yaklaşık üçte bir artırın (iki bardak için 8 g) ve konsantreyi buzdolabında en az 1 saat soğutun; sıcak konsantre buzu hızla eritir.
Uzun bir bardağı buzla doldurun, 120 ml soğuk konsantreyi ve 120-150 ml soğuk sütü ekleyip karıştırın. Köpük isterseniz soğuk sütü süt köpürtücüyle 20-30 saniye çırpıp en üste kaşıklayın. Konsantreyi buz kalıbında dondurup buz yerine kullanırsanız bardak sulanmaz. Süt eklemeden yalnız baharatlı çayı buzla içmek de olur; tat daha keskin ve ferah kalır.
Tuzla'da restore edilmiş tarihi bir köşkte bulunan L'Affogato'nun menüsünde chai iki biçimde yer alıyor: Chai Latte baharatlı chai ve buharlı sütten oluşuyor, Buzlu Chai ise baharatlı chai demlemesinin buz üzerine servis edildiği soğuk versiyon. Köşk, Marmaray Tuzla durağından yürüyerek yaklaşık 6 dakika uzaklıkta.
Chai konsantresi buzdolabında kaç gün dayanır?
Süzülmüş ve tatlandırılmış konsantre, soğuduktan sonra kapaklı bir cam kavanozda buzdolabında 3-4 gün iyi kalır. Tarifi iki katına çıkarıp bir kerede hazırlarsanız, sonraki günlerde konsantreyi ısıtıp köpürtülmüş sütle birleştirmek yeter.
- Sütle karıştırılmış chai latte'yi saklamayın; sütü her bardak için taze ısıtın.
- Buz kalıbında dondurulan konsantre 1 aya kadar saklanabilir.
- Bütün baharatları ağzı kapalı, ışık almayan bir kapta tutun; kakule ve karanfili kullanmadan hemen önce kırın, kırılan baharat kokusunu çabuk kaybeder.